19. Oorlog

De Tweede Wereldoorlog

Pijnacker vóór de Oorlog: Een Rustig Dorp

Voordat de oorlog uitbrak, was Pijnacker een rustig agrarisch dorp met een hechte gemeenschap. Landbouw speelde een cruciale rol in de lokale economie, en het dagelijks leven draaide om de seizoensgebonden ritmes van zaaien en oogsten. De Nationaal Socialistische Beweging kreeg hier in de jaren ‘30 maar weinig voet aan de grond. Het hoogtepunt was in 1935, toen hebben 204 mensen uit Pijnacker op de NSB gestemd (slechts 7,2% van de stemmen).

In augustus 1939 werd de mobilisatie afgekondigd waarbij ook jonge mannen uit ons dorp onder de wapenen moesten. In Pijnacker werd een afdeling pontonniers gestationeerd.

De inval op 10 mei 1940

Op 10 mei 1940 viel het Duitse leger om 4 uur in de ochtend Nederland binnen. Op het land bij de boerderij van J.A.C. Ruigrok (op de plek van het zwembad) kwamen bommen terecht en in de Emmastraat gingen, door deze bombardementen, 3 woningen verloren en werd er één zwaar beschadigd. Ook zijn er vliegtuigen gecrasht, zowel van geallieerde als Duitse zijde (vooral bij het landen ging het aan Duitse zijde nogal eens mis, zoals een Duits vliegtuig in de buurt van Oude Leede, waar de resten van de soldaten nog rechtop in het verbrande vliegtuig zaten). Pijnackerse soldaten schoten nog wel met hun karabijnen op de laag overvliegende transportvliegtuigen maar zonder resultaat. Inmiddels waren 2 burgers en een militair van het corps pontonniers in deze chaotische toestand omgekomen. Met de afschuwelijke brand na het bombardement op Rotterdam (14 mei) kwam het trieste einde van 5 dagen strijd. De capitulatie hebben velen maar moeilijk kunnen verwerken.

De Bezetting en de Eerste Jaren

Gedurende de eerste jaren van de bezetting bleef het in Pijnacker vrij rustig. Ook is het dorp gespaard gebleven voor grote vernielingen. Het burgerlijk bestuur functioneerde redelijk normaal. Politieke partijen en de vrije pers waren echter verboden. Desondanks liet de  NSB steeds meer van zich horen.

Vanaf 1942 werd de Arbeidseinsatz ingevoerd: Jonge mannen moesten gaan werken in Duitsland. Aanvankelijk leek dit nog niet zo erg, maar gaandeweg kwamen de verhalen dat dit toch niet zo was als gedacht. Hierdoor en mede door de steeds brutere en vergaande maatregelen van de Bezetter, groeide het verzet. Per januari 2024 zijn de dossiers van de tewerkgestelde Pijnackernaren digitaal toegankelijk in  het Nationaal Archief.

Om het tekort aan noodzakelijke levensbehoeften te rantsoeneren, werden er na enige jaren distributiekantoren opgericht. Vrijwel alle goederen waren voortaan alleen nog verkrijgbaar “op de bon”.

Verzet en Ondergrondse Activiteiten

Om aan de Arbeidseinsatz te ontkomen was in Pijnacker een flink aantal onderduikers gehuisvest, vaak op boerderijen. De organisatie liep meestal via de kerken. Maar toen de Duitsers niet genoeg mensen konden krijgen werden er strengere maatregelen genomen. Er werden, ook in Pijnacker, razzia’s gehouden. Legereenheden grepen iedere man tussen 18 en 40 jaar die ze maar te pakken konden krijgen.

Consequentie van dit brute optreden was wel dat hierdoor het verzet werd aangewakkerd. De belangrijkste verzetsdaden waren:

• Het Pijnackerse bevolkingsregister werd, om ‘uitzending’ naar Duitsland te bemoeilijken, geroofd en vernietigd.
• Uit oud-militairen en leden van de luchtbescherming werd de Orde-Dienst, kortweg O.D. genaamd, opgericht. Later omgedoopt tot de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), waarvan ook afdelingen in Pijnacker en Delfgauw werden opgericht.
• Individueel werd meegewerkt aan spionage activiteiten. Tijdens de Duitse operatie Englandspiel werd tussen 1942 en 1944 een reeks Nederlandse agenten gevangen genomen. Een deel van deze geschiedenis speelde zich af in Pijnacker. Lees hier meer over het verhaal van Dokter Bolle uit Pijnacker.
• Er werden, meestal door vrouwen, clandestiene blaadjes verspreid, zoals Trouw en Vrij Nederland.
• Leden van de Lucht Beschermings Dienst (LBD) mochten ’s avonds en ’s nachts van de bezetter de straat op. In een aantal gevallen waren zij ook lid van het verzet. Op het huis van de LBD-leden was voor de herkenbaarheid een grote hoofdletter L in een cirkel geschilderd. Zie voor meer informatie over dit symbool de pagina Luchtbescherming met een grote L.
• Overval van het verzet op een distributiekantoor, geleid door Ben Horsthuis. Lees hier het interview van Jan Wenteler met Ben Horsthuis.
• De riskante overval op de Duitse vrachtwagen “Daantje”.  Zie voor diverse getuigenissen over deze operatie van de BS, onder leiding van Daan van der Hoek  deze uitgebreide pdf.

Jodenvervolging

Ook in Pijnacker waren een aantal Joodse gezinnen woonachtig. In Pijnacker gaat het om de volgende personen met hun woonadres:

• Hedwig Moses-Andriesse, Zuiderstraat 17
• Heijman Moses, Zuiderstraat 17
• Jacob Sanders, Julianalaan 17
• Salomon van der Veen, Emmapark 60
• Hana Lipszyc-Bialer, Kerkweg 34

Deze personen zijn allen afgevoerd naar concentratiekampen en zijn daar omgebracht. Vóór hun huizen zijn in 2024 zogenaamde struikelstenen (“Stolpersteine”) aangebracht. Meer hierover kunt u lezen op deze pagina.

De Hongerwinter en Schaarste

Met de distributie kwam ook de schaarste. Boeren werden verplicht een deel van hun grasland om te zetten in bouwland. Hierbij was koolzaad teelt verplicht. Menigeen zorgde voor een eigen groentetuintje, terwijl tabaksteelt eveneens druk werd beoefend. Later bleek dit een uitstekend ruilmiddel te zijn. Tegen het einde van de oorlog was er aan alles een groot tekort maar vooral aan voedsel en brandstof. Om toch aan brandstof te komen werden op en langs de spoorbaan kolen geraapt. Ook menige spoorbiels en omgezaagde boom verdween in de Salamanderkacheltjes van de bevolking.

De toewijzing via de distributie was onvoldoende. Wie goede contacten had met de agrariërs, bleef daar zuinig op. Af en toe een fles melk was al een welkome aanvulling. Om de inwoners van Pijnacker toch van wat voedsel te kunnen voorzien, werd een gaarkeuken ingesteld. Deze bevond zich in de Stationsstraat. Het voedsel uit “de centrale”, dat uiteraard alleen met bonkaarten verkrijgbaar was, bestond voornamelijk uit stamppot, soms met spruitenplanten erin verwerkt.

Overigens waren de boeren gaandeweg de wanhoop nabij, omdat later veel stedelingen op zogenaamde voedseltochten gingen. Daarnaast stroopten de Duitser, én verzetslieden vermomd als Duitsers, de boerderijen af om voedsel te eisen. Mede hierdoor is ook in Pijnacker, ondanks het agrarische karakter van het dorp, toch op het einde van de oorlog, in de zogenaamde hongerwinter (44/45), veel geleden.

Bevrijding en de Nasleep

Op 5 mei 1945 werd ook Pijnacker bevrijd. Hossende mensen liepen door Pijnacker. Met Oranje vlaggen zwaaien naar de geallieerde vliegtuigen en naar de Canadezen die met hun voertuigen over de West- en Oostlaan reden. En zwaaien naar de vliegtuigen die voedseldroppingen boven Ypenburg deden. Maar het was ook bijltjesdag. De NSB-ers werden opgepakt door de BS, evenals de meisjes die met de Bezetter waren omgegaan. Bij het Gemeentehuis, toen nog aan de Oostlaan, werden zij kaalgeknipt.

Na 1945 werden er manschappen opgeroepen om in Nederlands-Indië de orde te handhaven. Vier Pijnackerse jongeren hebben daarbij het leven verloren. Op het Oorlogsmonument, tegenwoordig geplaatst in het Emmapark, is voor hen een herdenkingssteen geplaatst. Klik op de foto om meer te lezen over dit monument.

Meteen na de bevrijding reden de Pijnackerse BS-ers met de veroverde Duitse wagen “Daantje” gedoopt, in triomf door Pijnacker. Voor de auto staan van links naar rechts: Wim Verkade, Cor Neeleman, Daan Hoek en Wim Wamsteker. De foto is genomen op het terrein van de toenmalige Pijnackerse groenteveiling.

Op het plein voor de kerk staat een standbeeld van Christus Koning. Dit beeld is in 1946 opgericht om de in de oorlog omgekomen Pijnackerse jongemannen te gedenken.

Door een samenwerking van de Raad van Kerken, het HGOP, de gemeente Pijnacker-Nootdorp en Edwin van Baarle zijn struikelstenen geplaatst bij de vier woningen waar Joden woonden voordat zij weggevoerd werden.  Lees meer hierover op de pagina over de zogenaamde Stolpersteine.

Lees meer over de Tweede Wereldoorlog  in het deel Schetsen van de Geschiedenis van Pijnacker